نشست نقد و بررسی نمایشنامه «ماهی سیاه کوچولو» به کارگردانی منوچهر خاکسار هرسینی با حضور جمعی از روان‌شناسان و متخصصان حوزه کودک و نوجوان در تبریز برگزار شد. در این نشست تخصصی، ابعاد روان‌شناختی این اثر، شکاف نسلی و ارتباط آن با دنیای کودکان و نوجوانان امروز مورد تحلیل و واکاوی قرار گرفت.
نوجوانی، سنِ شک به روایت‌های موروثی
وحید یوسفی، مدیر انجمن هنر و ادبیات موسسه «ققنوس زندگی» و روان‌شناس کودک و نوجوان، با اشاره به قدمت پنج‌ساله بحث «شکاف نسلی» در ایران، معتقد است صمد بهرنگی در این اثر، خود را روایت می‌کند. او با برشمردن نشانه‌های موجود در نمایشنامه، آن را تجلی‌گاه دوران نوجوانی می‌داند؛ دورانی که فرد با ناامنی دنیا مواجه شده و با وجود شک و تردید، با شجاعت سفر خود را آغاز می‌کند.
به گفته یوسفی، ماهی سیاه کوچولو نماد نوجوانی است که دیگر حاضر به پذیرش کلان‌روایت‌های خانواده و جامعه نیست و به دنبال تجربه مستقیم جهان است. وی تأکید کرد که والدین باید بستری برای پرسشگری و ابراز وجود نوجوانان فراهم کنند و از طغیانگری‌های آن‌ها هراسی نداشته باشند، چرا که شک به آموخته‌های قبلی، لازمه تشکیل شخصیت در این دوران است. وی همچنین «جاناتان مرغ دریایی» را نسخه‌ای پیشرفته‌تر و آموزشی‌تر از «ماهی سیاه کوچولو» دانست که پس از دستیابی به موفقیت، به فکر آموزش دیگران می‌افتد.
سرکوب پرسشگری، ریشه اختلالات روانی
نویده رئوف‌فرد، کارشناس ارشد بالینی کودک و نوجوان، روحیه پرسشگری را ویژگی ذاتی کودک برای کشف جهان دانست و تصریح کرد: بزرگسالان اغلب به دلیل مشغله‌های زندگی، پاسخ مناسبی به این پرسشگری‌ها نمی‌دهند. وی با اشاره به شخصیت‌پردازی ماهی سیاه کوچولو که برخلاف قصه عمومی مادرش عمل می‌کند، گفت: پرسشگری موجب رشد و تقویت شخصیت کودک می‌شود.
رئوف‌فرد تأکید کرد که والدین نباید سوالات کودکان را سرکوب کنند، بلکه باید با بازگرداندن سوالات به خودِ کودک، زمینه خلاقیت و گشودگی شخصیتی او را فراهم کنند. به گفته او، سرکوب این روحیه و تحمیل الگوی «کودک ساکت و مطیع» به عنوان کودک مودب، باعث اختلال در مراحل رشد شده و ریشه بسیاری از اختلالات روانی در دوران نوجوانی است.
هویت‌سازی، به معنای پذیرشِ تبعات انتخاب
پروانه آذرآبادی، دیگر روان‌شناس حوزه کودک و نوجوان حاضر در این نشست، نگاهی روان‌شناختی به مواجهه با ترس و خطر در دوران نوجوانی انداخت. وی با تحلیل حرکت ماهی سیاه کوچولو در ترک برکه امن و حرکت به سوی دریا، اظهار داشت: عنصر اصلی هویت‌سازی نوجوان، «انتخاب» است؛ انتخابی که با پذیرش تمامی تبعات و ریسک‌های تصمیمات جسورانه همراه باشد. آذرآبادی معتقد است جسارت این شخصیت برای مواجهه با دنیای ناامن، الگویی از مسئولیت‌پذیری در مسیر رشد نوجوانان است.
نیاز به به‌روزرسانی «ماهی سیاه» برای نسل امروز
دکتر سجاد یوسفی، مدیر مرکز مشاوره روان‌شناختی و خانواده، با نگاهی متفاوت به نقد این اثر پرداخت. وی «ماهی سیاه کوچولو» را نه یک اثر انگیزشی، بلکه تراژدی «نرسیدن» دانست و معتقد است نسل کودک و نوجوان امروز ارتباط عمیقی با آن برقرار نمی‌کنند.
سجاد یوسفی با بیان اینکه اضطراب نسل فعلی «اضطراب آزادی» است، در حالی که نسل‌های پیشین (دهه ۵۰ و ۶۰) با اضطراب «ترک محیط» مواجه بودند، گفت: این اثر نمایانگر تراژدی زیستن در مشرق‌زمین و تحت تاثیر جهانِ زیسته صمد بهرنگی در دهه ۴۰ است. وی تأکید کرد برای برقراری ارتباط نسل جدید با این قصه، نیازمند به‌روزرسانی محتوایی هستیم، زیرا دغدغه‌ها و اضطراب‌های این نسل تفاوت ماهوی با گذشته دارد.
گفتنی است نشست نقد و بررسی نمایشنامه «ماهی سیاه کوچولو» اثر منوچهر خاکسار هرسینی، به همت انجمن هنر و ادبیات «موسسه ققنوس زندگی» و با حضور جمعی از فرهیختگان و متخصصان حوزه کودک و نوجوان تبریز در کافه «یمن بازار» برگزار شد.
